Şükrü Umarbeyli: Ödeme sistemlerinde büyüme sürerken, tahsilat ve kredi riskleri artıyor

Ekonomist Yrd. Doç. Dr. Şükrü Umarbeyli, 2025 yıl sonu itibarıyla elektronik ödeme sistemleri ile KKTC Takas Odası çek işlemlerine ilişkin değerlendirmelerde bulunarak, sistem genelinde işlem hacminin büyüdüğünü ancak ödeme kalitesinde bozulma sinyallerinin ortaya çıktığını söyledi.

Umarbeyli, elektronik ödeme sistemi işlemlerinde yıl boyunca işlem hacminin büyük kısmının Türk Lirası işlemlerinden oluştuğunu belirterek, döviz tarafında sıralamanın genel olarak USD, GBP ve EUR şeklinde gerçekleştiğini ifade etti.

Kanal bazlı dağılıma değinen Umarbeyli, TL işlemlerinde şube kanalının hâlâ baskın olduğunu kaydederek, “Şube işlemleri yaklaşık yüzde 79, internet bankacılığı işlemleri ise yüzde 21 seviyesindedir. Bu durum işlemlerin büyük bölümünün hâlâ şube kanalından geçtiğini göstermektedir” dedi.

Para birimlerine göre Ocak-Aralık dönemindeki değişimi değerlendiren Umarbeyli, TRY işlemlerinin 36,9 milyar TL’den 59,1 milyar TL’ye yükselerek yüzde 60,3 büyüdüğünü, USD işlemlerinin 186,7 milyon dolardan 214,5 milyon dolara çıkarak yüzde 14,9 arttığını söyledi. EUR işlemlerinin 124,5 milyon eurodan 197,1 milyon euroya yükseldiğini ve yüzde 58,3 büyüme kaydettiğini belirten Umarbeyli, GBP işlemlerinin ise 133,4 milyon sterlinden 218,3 milyon sterline çıkarak yüzde 63,6 ile en hızlı büyüyen döviz türü olduğunu ifade etti.

TRY işlemlerinde yılın en düşük seviyesinin Haziran ayında görüldüğünü belirten Umarbeyli, Temmuz sonrasında ciddi artış yaşandığını ve Aralık ayında işlem hacminin yıl başına göre yaklaşık yüzde 60 büyüdüğünü söyledi. Umarbeyli, “TL tarafında yılın son çeyreğinde çok güçlü bir ivme ortaya çıktı” dedi.

USD işlemlerinin daha dengeli bir seyir izlediğini kaydeden Umarbeyli, yıllık büyümenin yaklaşık yüzde 15 seviyesinde kaldığını ifade ederek, “USD işlemleri TRY kadar agresif büyümedi” değerlendirmesinde bulundu.

EUR işlemlerinin Haziran ayında dip seviyeye gerilediğini belirten Umarbeyli, son çeyrekte güçlü toparlanma görüldüğünü ve Aralık ayında yıl başına göre yaklaşık yüzde 58 artış yaşandığını söyledi.

GBP işlemlerinde ise son çeyrekte belirgin yükseliş görüldüğünü ifade eden Umarbeyli, Ocak-Aralık döneminde yaklaşık yüzde 64 büyüme gerçekleştiğini kaydetti.

Mevsimsel ve aylık trend analizine de değinen Umarbeyli, en güçlü dönemin Eylül-Aralık arası olduğunu belirterek, özellikle TL, GBP ve EUR işlemlerinde belirgin sıçrama yaşandığını söyledi. En zayıf dönemin ise genel olarak Haziran ayı olduğunu ifade etti.

Genel değerlendirmesinde Umarbeyli, işlem hacminin ağırlıklı olarak TL bazlı gerçekleştiğini, kanal kullanımında şube hâkimiyetinin sürdüğünü ve yıl sonuna doğru tüm para birimlerinde artış görüldüğünü belirtti. Umarbeyli, “En güçlü büyüme GBP yüzde 63,6 ve TL yüzde 60,3 ile gerçekleşti. USD ise yüzde 14,9 ile daha stabil büyüdü” dedi.

KKTC Takas Odası çek işlemlerini de değerlendiren Umarbeyli, ibraz edilen çek adetlerinde en yoğun işlem hacminin açık ara TL çeklerinde gerçekleştiğini söyledi.

Ocak-Aralık döneminde TRY çek adetlerinin 98 bin 622’den 108 bin 495’e yükselerek yüzde 10 arttığını kaydeden Umarbeyli, USD çek adetlerinin yüzde 31,3, EUR çek adetlerinin yüzde 40,4 ve GBP çek adetlerinin yüzde 25,4 arttığını ifade etti.

EUR çek adetlerinde en yüksek büyümenin görüldüğünü belirten Umarbeyli, “TL çekleri sistemin ana yükünü taşımaya devam ediyor. Ağustos ayında genel düşüş var. Yıl sonuna doğru tekrar toparlanma görülüyor” dedi.

İbraz edilen çek tutarlarında da güçlü büyüme yaşandığını belirten Umarbeyli, TRY çek tutarlarının 11,31 milyar TL’den 17,55 milyar TL’ye yükselerek yüzde 55,2 arttığını söyledi. USD çek tutarlarının yüzde 30,2, EUR çek tutarlarının yüzde 40,1 arttığını ifade eden Umarbeyli, GBP çek tutarlarındaki artışın ise yüzde 5,6 seviyesinde kaldığını kaydetti.

TL tarafında yıl sonunda ciddi hacim genişlemesi yaşandığını belirten Umarbeyli, GBP çek adetleri artsa da tutar büyümesinin sınırlı kaldığını söyledi.

İade edilen çeklere ilişkin değerlendirmesinde Umarbeyli, TRY iade çek adetlerinin yüzde 14,1, USD’nin yüzde 23,3, EUR’nun yüzde 123,5 ve GBP’nin yüzde 7 arttığını ifade etti.

Özellikle EUR iade çeklerindeki artışa dikkat çeken Umarbeyli, “EUR iade çekleri 34 adetten 76 adede yükseldi. Yaklaşık yüzde 124 artış var. Bu durum euro bazlı ticarette ödeme riskinin arttığını gösteriyor” dedi.

İade edilen çek tutarlarında ise TRY tarafında ciddi sıçrama yaşandığını belirten Umarbeyli, TRY iade çek tutarının 200,6 milyon TL’den 403,7 milyon TL’ye çıkarak yüzde 101,3 arttığını söyledi.

EUR iade çek tutarının 208 bin eurodan 1,63 milyon euroya yükseldiğini belirten Umarbeyli, “Yaklaşık 7 kat artış yani yüzde 683 büyüme gerçekleşti. Bu tablo içerisindeki en dikkat çekici risk göstergesi budur” ifadelerini kullandı.

TRY çeklerinde yaklaşık iade oranının yüzde 1 seviyesinde olduğunu belirten Umarbeyli, bu oranın genel olarak düşük kabul edildiğini söyledi.

Döviz çeklerinde adetlerin düşük olduğunu ancak iade artış oranlarının yüksek seyrettiğini ifade eden Umarbeyli, bunun özellikle EUR işlemlerinde ödeme kalitesinin bozulduğunu ortaya koyduğunu kaydetti.

Karşılıksız çek analizine ilişkin değerlendirmesinde ise Umarbeyli, TRY karşılıksız çek adetlerinin Ocak ayında 31 bin 380 iken Aralık ayında 32 bin 96’ya yükseldiğini ve yüzde 2,3 arttığını söyledi.

Aralık ayı itibarıyla TRY karşılıksız çeklerde tüzel kişi payının yüzde 50,4, gerçek kişi payının ise yüzde 49,6 olduğunu belirten Umarbeyli, “TL tarafında karşılıksız çekler dengeli dağılmış durumda” dedi.

USD karşılıksız çeklerinde tüzel kişi ağırlığının çok yüksek olduğunu kaydeden Umarbeyli, Aralık ayında tüzel kişi oranının yaklaşık yüzde 83 seviyesinde gerçekleştiğini söyledi.

EUR karşılıksız çeklerde de benzer tablo bulunduğunu belirten Umarbeyli, karşılıksız çeklerin yaklaşık yüzde 83’ünün tüzel kişilerden kaynaklandığını ifade etti.

GBP karşılıksız çek adetlerinin ise yüzde 11,6 arttığını kaydeden Umarbeyli, “GBP tarafı adet bazında en hızlı büyüyen döviz kalemi oldu” dedi.

Karşılıksız çek tutarlarını değerlendiren Umarbeyli, TRY karşılıksız çek tutarının 1,014 milyar TL’den 1,369 milyar TL’ye yükselerek yüzde 34,9 arttığını belirtti.

Aralık ayı itibarıyla karşılıksız TRY çek tutarlarının yüzde 56’sının tüzel kişilerden kaynaklandığını ifade eden Umarbeyli, “Karşılıksız çek riskinin büyük kısmı reel sektörlerden geliyor” dedi.

USD karşılıksız çek tutarının yüzde 4,8, EUR’nun yüzde 10,4 ve GBP’nin yüzde 13,2 arttığını kaydeden Umarbeyli, TL tarafında adet artışı sınırlı kalmasına rağmen tutar artışının çok yüksek olduğuna dikkat çekti.

Umarbeyli, “Bu durum çek sayısı çok artmasa da çek başına risk tutarının büyüdüğünü gösteriyor” dedi.

Döviz çeklerinde şirket riskinin baskın hale geldiğini belirten Umarbeyli, USD, EUR ve GBP’de karşılıksız çeklerin büyük kısmının tüzel kişilerden kaynaklandığını ifade ederek, bunun ticari faaliyetlerde finansal baskının arttığını ortaya koyduğunu söyledi.

Genel değerlendirmesinde Umarbeyli, çek kullanım hacminin büyümeye devam ettiğini ancak özellikle ticari işletmelerde likidite baskısının arttığını belirtti.

Umarbeyli, “Sistem genelinde işlem hacmi büyümüş, ancak ödeme kalitesinde bozulma sinyalleri ortaya çıkmıştır. Özellikle EUR iade oranı ve TL iade tutarındaki sıçrama, önümüzdeki dönem için kredi ve tahsilat riskinin arttığını göstermektedir. TL karşılıksız çek tutarındaki yüzde 35’lik büyüme ise kredi riski, tahsilat problemi ve nakit akışı baskısı oluştuğuna işaret etmektedir” ifadelerini kullandı.